• مذکرات طالبان و آمریکا

در قسمت نهم از مجموعه برنامه تبعات 20 سال اشغال افغانستان؛ نقش آمریکا در قدرت یابی مجدد طالبان بررسی می گردد.

برای تحلیل تأثیر مداخلات نظامی 20 ساله آمریکا در افغانستان بر قدرت یابی مجدد طالبان در این کشور بایستی همزمان موضوعات متعددی را مورد بررسی قرار داد تا به نقش واقعی آمریکا در قدرت یابی مجدد طالبان در افغانستان پی برد. اکثریت طالبان و هسته­ های اصلی آن را گروهی از جوانان پشتون­ طبقات پایین و تهی دست جامعه افغانستان تشکیل می­ دهند. طالبان که در سال 2001 مورد حمله نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا قرار گرفت و حکومت ­اش سقوط کرد، در سال 2005 توانست خود را بازیابی نموده و عملیات ­هایش را در افغانستان گسترش دهد. مهم ترین انگیزه اعلامی این گروه برای مبارزه، جهاد علیه نیروهای اشغالگر خارجی بود. در نگاه طالبان، ارزش‌های لیبرالیسم با ارزش‌های اسلامی هیچ همخوانی ندارد؛ بنابراین این مسئله را نفی می‌کنند.

راه‌ حلی که طالبان انتخاب کرد، جهاد فی‌ سبیل الله بود. طالبان خود را مأمور حاکم کردن دین خدا و احکام و ارزش‌های مذهب اهل سنت حنفی در افغانستان می‌دانند و این اعتقاد میان آنها بسیار قدرتمند است. طالبان توانست با بهره مندی از حمایت قوم پشتون و نیز بهره­ مندی از ایدئولوژی جهاد، پول قاچاق و نیز حمایت­ های مستقیم و غیرمستقیم پاکستان و عربستان سعودی، مجدداً در سال 2005 در افغانستان ظهور کند. طالبان همواره طی دو دهه گذشته اعلام کرد که مخالف حضور آمریکا در افغانستان است و دولت­ هایی که در کابل تحت حمایت و در سایه حضور نیروهای خارجی به قدرت می ­رسند نیز مشروعیتی ندارند. لذا مبارزه با نیروهای خارجی و دولت افغانستان توسط این گروه همزمان پیگیری شد.

پیرمحمد ملازهی کارشناس مسایل افغانستان در  مورد ایدئولوژی طالبان در مقابله با آمریکا در قبل از قدرت یابی مجدد این گروه در افغانستان در سپتامبر 2021 می گوید: طالبان معتقدند آنها با کسانی می‌جنگند که کشورشان را اشغال کرده است؛ به همین دلیل مذاکره با دولت وقت کابل را ‌نپذیرفتند، بلکه خواهان مذاکره با آمریکای کافر به زعم ایشان بودند، چرا که ایالات متحده کشورشان را اشغال کرده بود. این مسئله توجیه قرآنی قوی نزد مسلمانان دارد. از نظر اسلام، توجیه این مسئله «نفی سبیل کفر» است. طالبان معتقد بودند همان‌طور که پس از ورود روس‌ها به افغانستان با کافران روس جنگیدند و کفر را شکست دادند، با اشغال افغانستان توسط آمریکا و متحدانش، ایالات متحده را شکست خواهند داد و حتی اگر در جنگ با آمریکا شکست بخورند، به وظیفه شرعی خود عمل کرده‌اند و نوبت نسل بعدی است که به این مقاومت ادامه دهند.

یکی از مهم ترین مشکلاتی که در افغانستان طی بیست سال اشغال همواره وجود داشته است، وجود دولت ضعیف و ناکارآمد در کابل بوده است. علیرغم اینکه در اجلاس بن (دسامبر 2001) با هدف تأسیس نظام سیاسی جدید افغانستان، از همان ابتدا بر‌ دموکراسی و مشارکت متناسب تمامی اقوام و گروه‌های سیاسی افغانستان تأکید شد، اما  با توجه به بافت قومیتی کشور، پشتون­ ها ، تمایلی به حضور تاجیک­ ها، ازبک­ ها، هزاره ­ها و سایر اقوام در پست­ های تأثیرگذار نشان ندادند. در این راستا ، اختلافات ناشی از بروز تقلب در انتخابات ریاست جمهوری سال 2009 میان حامد کرزی و عبدالله عبدالله و انتخابات های سال 2014 و 2019 میان محمد اشرف غنی، عبدالله عبدالله، همواره بخش جدایی­ ناپذیر از عرصه سیاسی افغانستان بوده و به نوعی مشروعیت دولت افغانستان را کم‌رنگ کرده است.

 این اختلافات هرچند با دخالت آمریکا و از طریق اعطای مناصب درجه دو به غیرپشتون ها در آن مقاطع به صورت ظاهری حل شد، اما با هدف مداخله  بلندمدت آمریکا در افغانستان به صورت استخوان لای زخم همواره باقی ماند و مانع از تشکیل دولت متحد و منسجم به معنای واقعی در کشور گردید. در طی سال های گذشته، طالبان همواره با دست نشانده خواندن دولت کابل، تأکید داشت که این دولت مشروعیتی ندارد و از جانب اشغال­گران به افغان ­ها تحمیل شده است. به همین دلیل،  با طرح موضوع گفتگوی صلح با طالبان، این گروه بارها بر عدم تمایل به مذاکره با دولت کابل تأکید کرد و اظهار داشت دولت، نماینده واقعی مردم افغانستان نمی­ باشد.

 به سبب مخالفت طالبان و همچنین عدم تمایل آمریکا، در 11 دور مذاکرات رسمی میان آمریکا و طالبان، دولت وقت افغانستان نتوانست در نشست­ ها شرکت نماید. درحالی که دولت افغانستان، یکی از دو طرف جنگ در کشور بود. به دیگر سخن، زمانی که آمریکا تصمیم گرفت با طالبان مذاکره کند، علی رغم اصرار دولت کابل جهت حضور در گفتگوها، واشنگتن به خواست طالبان تن داد و مذاکرات با این گروه را بدون حضور نمایندگان دولت کابل برگزار کرد. در نهایت نیز در غیبت دولت افغانستان، آمریکا با طالبان توافق صلح امضا کرد. براساس توافقنامه صلح دوحه قرار شد آمریکا از افغانستان خارج شود. امضای توافقنامه صلح طالبان با آمریکا، به طالبان این باور را القاء کرد که زمانی که توانسته نیروهای خارجی را شکست داده و مجبور به خروج کند، دیگر دلیلی ندارد که بخواهد با دولت کابل که از نظر طالبان، عروسک خیمه ­شب­ بازی آمریکا است، پای میز مذاکرات صلح بنشیند. با امضای توافق­نامه صلح آمریکا با طالبان، وزن و مشروعیت این گروه در مقابل دولت کابل و سایر جریانات افغانستان افزایش یافت.

با توجه به اینکه دولت­ های افغانستان از سال 2001 تا 2021 ، در سایه کمک سیاسی و مالی کشورهای خارجی به خصوص آمریکا به قدرت رسیدند، طی 20 سال مذکور، دولت ها وابستگی شدیدی به واشنگتن داشتند. در اوایل سال 2021 با گسترش حملات طالبان در مناطق شمالی، مقامات دولت کابل در حالی که نیروهای امنیتی در برخی شهرها با طالبان درگیر بودند، باز به آمریکا سفر کرده و منتظر کمک کاخ سفید بودند. در حالی که آمریکا در عمل نشان داد که برای تأمین منافع خود، حاضر است دولت نیم ­بندی که در کابل حاکم است را قربانی کند. دولت بایدن طرح تشکیل دولت انتقالی صلح را در مارس 2021 توسط وزارت امور خارجه ایالات متحده به دولت افغانستان اعلام کرد. ارائه این طرح و تأکید آمریکا بر خروج نیروهایش با هدف تضعیف دولت مرکزی در مذاکرات صلح با طالبان بود. هدف آمریکا از ارائه این طرح، تسریع روند مذاکرات صلح افغانستان اعلام شد تا بر اساس آن طالبان و دولت افغانستان به توافق دست یابند. اشرف غنی، رئیس جمهور سابق افغانستان که طرفدار ایجاد دولت مشارکتی صلح با انضمام نمایندگان طالبان بود، این طرح آمریکا را به معنای پایان عمر دولت خود تعبیر کرد و با آن مخالفت نمود.

طالبان نیز که هیچ­گاه تمایل واقعی به مذاکره با مقامات دولت کابل را نداشت، حاضر نشد با دولت، مذاکرات صلح را پیش برده و به سرانجام برساند. و در نهایت، طالبان با تسلط بر کابل نشان داد که بازیگر برتر عرصه سیاسی و نظامی کشور است و دلیلی به امتیاز دادن به دولت سابق در چارچوب مذاکرات صلح نمی ­بیند. قدرت نظامی، ایدئولوژیک، قومیتی و مالی طالبان در پرتو کمک­ های کشورهای حامی این گروه باعث شد طالبان کم کم به طرف آمریکایی بقبولاند که نه تنها قابل حذف شدن از عرصه سیاسی و نظامی افغانستان نیست، بلکه بایستی برای یافتن مسیر برون رفت از بحران جنگ، از طرف غربی­ ها به عنوان طرف پیروز مورد شناسایی قرار بگیرد. موضوعی که به خصوص پس از امضای توافق صلح دوحه میان طالبان و آمریکا در اسفند 1398/ مارس 2020 جنبه عملیاتی به خود گرفت و مسئله مشروعیت بین­ المللی که این گروه در کنار قدرت سیاسی و نظامی خود در داخل افغانستان به دنبال آن بود، حصول گردید. با فرار اشرف غنی آخرین رییس جمهور افغانستان از کابل، رسما طالبان به عنوان قدرت پیروز در15 اوت 2021 / 24 مرداد 1400 بدون هیچ گونه مقاومتی از جانب مردم وارد کابل گردید.

اردیبهشت ۳۱, ۱۴۰۱ ۱۷:۴۱ Asia/Tehran