• ایجاد ثبات و امنیت در افغانستان، برای ایران اهمیت بسزایی دارد

در قسمت هجدهم و آخرين قسمت از مجموعه برنامه تبعات 20 سال اشغال افغانستان؛ تاثیر تبعات اشغال 20 ساله افغانستان بر ایران بررسی می گردد.

افغانستان به عنوان همسایه شرقی ایران، از جایگاه مهمی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران برخوردار است. وجود ثبات و امنیت در افغانستان، برای تهران اهمیت بسزایی دارد. بیست سال مداخله نظامی آمریکا و متحدانش در مجاورت مرزهای شرقی ایران برای جمهوری اسلامی به عنوان چالش امنیتی محسوب می گردید.

اولین و نزدیک‌ ترین پیامد جنگ در هر کشوری ناامنی و بی‌ثباتی و به‌ تبع آن سرازیر شدن سیل آوارگان به سمت کشورهای همسایه است. این پدیده برای ایران طی چهار دهه اخیر مسئله‌ای آشناست. جمهوری‌اسلامی در چهل سال اخیر میزبان چندین میلیون افغانستانی در کشور بوده که برخی در رفت‌ و‌ آمدند و برخی نیز به طور دائم در ایران مقیم شده‌اند. ناتوانی آمریکا در ایجاد امنیت در افغانستان در بیست سال اشغال باعث سرازیر شدن افغان ها به ایران شد . خروج غیرمسئولانه آمریکا از افغانستان در سپتامبر 2021 نیز بر این روند دامن زد. در واقع آمریکایی ها معتقدند چنانچه طالبان افراطی­ گری در افغانستان را تقویت نماید، منافع جمهوری اسلامی ایران نیز بواسطه تشدید بحران پناه‌ جویان، افزایش قاچاق موادمخدر، کاهش تجارت خارجی افغانستان با ایران ، گسترش همکاری حکومت افراطی افغانستان با رقبای ایران در منطقه، و افزایش ناامنی ­ها در مناطق مرزی ایران، به خطر خواهد افتاد.

برقراری صلح و امنیت در افغانستان همواره از خواسته­ های اصولی ایران بوده است. به همین دلیل تهران در سال­ های پس از حمله نظامی آمریکا به افغانستان و همچنین پس از خروج این کشور از افغانستان اعلام کرده است که راه­ حل سیاسی و گفتگوهای بین‌‌ الافغانی، تنها گزینه عقلانی موجود برای حل بحران این کشور است. دکتر سیدرسول موسوی، دستیار وزیر و مدیرکل آسیای جنوبی وزارت امور خارجه ایران معتقد است: آنچه برای ایران، به‌ عنوان همسایه افغانستان اهمیت دارد، صلح و آرامش در این کشور است. امنیت، آرامش و صلح در افغانستان مستقیماً بر امنیت ملی ایران اثر دارد و حتماً باید تلاش کنیم تا مانع از شکل‌گیری جنگ داخلی جدید در این کشور شویم. سناریوی احیای امارت یا جنگ داخلی جدید که هر دو پشت و روی یک سکه هستند. مگر اینکه به سمت صلح برویم و صلح هم از طریق توافق و همگرایی منطقه ای و بین المللی ممکن است. 

ایران در ابتدای ورود طالبان به افغانستان در دهه 90 میلادی، که هنوز ماهیت واقعی این گروه آشکار نشده بود، واکنش قابل توجهی و جدی نسبت به طالبان نشان نداد، اما پس از مدتی، وقتی چهره حقیقی گروه مذکور بویژه در کشتار شیعیان در مناطق مختلف افغانستان بویژه در مزار شریف و مناطق جنوبی بامیان آشکار گردید، تهران بطور جدی در صحنه تحولات افغانستان حضور یافت و حمایت­­ های خود را از دولت رسمی افغانستان و تمامی اقلیت های قومی و مذهبی این کشور افزایش داد. ایران در طی دو دهه گذشته (2001-2021) همواره سعی کرد حکومتی در افغانستان مستقر شود که این حکومت بتواند مشارکت فراگیر و موثر را بین قومیت‌ها و مذاهب ایجاد کند. هدف این بود که همه گروه‌های قومی و مذهبی از جمله تاجیک‌ها و هزاره‌ها در ساختار قدرت، حضور مؤثری داشته باشند.

در زمان تشکیل دولت موقت در افغانستان در سال 2001  نیز ایران با اثرگذاری بر مجاهدین، زمینه برقراری دولت موقت در افغانستان را فراهم آورد. بعد از برگزاری انتخابات ریاست جمهوری در افغانستان، ایران آشکارا از رئیس جمهور قانونی وقت حامد کرزی و همچنین تعدادی از ابتکارات و پروژه‌های توسعه‌ای حمایت می کرد. ایران همچنین در کنفرانس بازسازی افغانستان در هلند و توکیو مشارکت موثر داشت و  پروژه­ های متعددی را با بودجه 560 میلیون دلاری در افغانستان، اجرا کرد. حامد کرزی، رئیس جمهور وقت افغانستان تأکید کرد که ایران «همسایه مفید» افغانستان است و افغانستان باید، هم با ایالات متحده، و هم با ایران روابط خوب داشته باشد.

یکی دیگر از اقدامات ایران در دوران ریاست جمهوری حامد کرزی، ایجاد زمینه برای تصویب «قانون احوال شخصیه اهل تشیع» بود که اقدام مثبت و اساسی در جهت وفاق ملی در افغانستان بود. این قانون بیشتر در مورد حفظ حقوق مذهبی شیعیان در افغانستان است که برای اولین بار در سال 1388 (2009) جهت رعایت حقوق آنان تدوین و تصویب شد. با وجود این امریکایی ها در طول بیست سال حضور مداخله گرانه خود تلاش کردند که از ایجاد وفاق ملی در افغانستان جلوگیری کنند و این راهبرد عمدتا از طریق دستکاری و دخالت در انتخابات ریاست جمهوری صورت می گرفت.

آمریکا و افغانستان در سال 2014 (1393) توافق نامه امنیتی را امضاء کردند که براساس این توافقنامه، تعداد 9 پایگاه نظامی به آمریکا اعطاء گردید و مقرر شد تعداد 9800 نفر از نیروهای آمریکا تا پایان سال 2014 در افغانستان باقی بمانند و حق مصونیت قضایی نیز برای آنها در نظر گرفته شد. پس از امضای توافق نامه امنیتی توسط دولت وحدت ملی افغانستان به رهبری محمد اشرف غنی، ایران تنها کشوری بود که در میان کشورهای منطقه به صراحت مخالفت خودش را با پیمان امنیتی آمریکا و افغانستان و ادامه مداخله خارجی‌ها در این کشور اعلام کرد. آمریکا از این پایگاه ها برای تربیت و تقویت باقیمانده نیروهایی که خود در گذشته برای مقابله با شوروی ایجاد کرده بود، یعنی طالبان همت گماشت. به موازات این موضوع نیز آمریکا در سالهای بعد مذاکره با طالبان در دوحه را در دستور کار خود قرار داد.

برخی از کارشناسان معتقدند هدف آمریکا از مذاکرات دوحه و سپس خروج از افغانستان، زمینه سازی  برای به قدرت رسیدن طالبان بوده است. طالبان نشان داده است حداقل زمانی که پای منافع این گروه و کشورهای منطقه ­ای حامی آن در میان باشد، حاضر است با آمریکایی­ ها معامله کند. طالبان به جز پاکستان که خاستگاه اصلی و پناهگاه این گروه است و از حیث اطلاعاتی و لجستیکی آن را تأمین می‌کند از لحاظ ایدئولوژیک به متحدان آمریکا یعنی عربستان سعودی و امارات متحده عربي نزدیک است. در زمان استقرار امارت اسلامی در افغانستان (پیش از حمله آمریکا در سال ۲۰۰۱) عربستان سعودی در کنار پاکستان و امارات متحده عربی جزو سه کشوری بود که حکومت طالبان را به رسمیت شناخت. قطر هم که به صورت آشکار روابط گسترده و حسنه‌ای با طالبان دارد و طی سال‌های اخیر میزبان دفتر سیاسی این گروه در دوحه بوده و چند دور مذاکرات بین آمریکا و طالبان را پذیرا بوده است.

بر این اساس از دید برخی از کارشناسان در قبال آینده افغانستان معامله‌ای در دوحه میان آمریکا، پاکستان و عربستان سعودی شکل گرفت تا بر اساس آن، طالبان به قدرت برگردد و امارت اسلامی گزینه‌ای است که از سوی ایالات متحده و نیروهای همسویش در این منطقه انتخاب شده‌ است تا به جای نیروهای لیبرال دموکراتی که از سال ۲۰۰۱ در افغانستان مستقر کرده بودند، قرار بگیرند. از نظر آمریکایی ها، طالبان می تواند با گسترش افراطی گرایی، مشکلات امنیتی برای روسیه ، چین و ایران ایجاد کند. این در شرایطی است که این دیدگاه مورد اجماع در میان محافل سیاسی وجود دارد که تنها راه تداوم حاکمیت طالبان، مشارکت موثر همه گروه های قومی و مذهبی در قدرت، روابط دوستانه و حسن همجواری با همه همسایگان، عدم افراطی گرایی و مقابله جدی با گروه های تروریستی از جمله داعش و جلوگیری از تبدیل شدن افغانستان به پایگاه توطئه آفرینی کشورهای دیگر می باشد. 

مرداد ۱۵, ۱۴۰۱ ۱۷:۴۳ Asia/Tehran