اندیشکده روسی (RUSI) در مطلبی با عنوان «ستون فقرات روسیه: راه آهن روسیه به سمت ایران می چرخد» به قلم «امیلی فریس» نوشت : از آنجایی که تجارت روسیه با غرب تحت تاثیر تحریم های بین المللی قرار گرفته است، این کشور تلاش می کند ارتباطات ریلی با همسایگان جنوبی خود را بهبود ببخشد.

 

سفر ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه به تهران در کنار رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه در ماه ژوئیه، به عنوان فرصتی برای اتحاد و تقویت روابط خود در مقابل غرب به شمار می رود. روسیه برای اینکه نشان دهد از نظر دیپلماتیک منزوی نیست و هنوز کشورهایی هستند که رویکرد روسیه را می پذیرند، به این سفر نیاز داشت. هر چند که یکی از مورد بحث ترین و درعین حال مهم‌ترین زوایای این نشست، مربوط به اعلام پوتین مبنی بر ساخت بخشی از راه‌آهن رشت-آستارا در ایران، توسط روسیه بود. پوتین این کار را با هدف ایجاد ارتباط بین ایران، جمهوری آذربایجان، هند و روسیه در نظر دارد چرا که تحریم‌های بین‌المللی روسیه به این معنی است که کرملین دیگر نمی‌تواند اطمینان کند که شبکه ریلی غرب کالاهایش را آزادانه حمل می‌کند، ضمن اینکه اتکای بیش از حد به چین برای تجارت ریلی روسیه ، توازن قدرت در منطقه را بهم می زند. بدین منظور شناسایی شرکای جدید در جنوب روسیه برای توسعه اقتصادی مسکو  کلیدی به نظر می رسد.

این مسیر ریلی برنامه ریزی شده حداقل از سال 2000 مورد بحث بوده است، زمانی که برای اولین بار در دومین کنفرانس بین المللی اوراسیا در مورد حمل و نقل در سن پترزبورگ، به آن اشاره شد. کریدور بین المللی حمل و نقل شمال-جنوب (INSTC) مسیری به طول حدود 7200 کیلومتر است که برای اتصال هند و خلیج فارس از طریق ایران به دریای خزر و روسیه با استفاده از راه آهن، جاده و کشتیرانی طراحی شده است. کریدور شمال- جنوب (INSTC) به عنوان یک حمل‌ونقل ارزان‌تر، سنت پتربورگ را به بندر بمبئی در هند متصل کرده و جایگزینی برای مسیر دریایی کانال سوئز فراهم می‌‌‌کند.

دلایل ژئوپلیتیکی روشنی برای روسیه وجود دارد که اکنون این طرح را هم بصورت نمادین و هم بصورت عملی احیا کند. تکمیل این مسیر یک کریدور حمل‌ونقل بین روسیه، جمهوری آذربایجان، ایران و هند ایجاد و این کشورها را به هم متصل می‌کند که در صورت ادامه جنگ اوکراین، روسیه همچنان می‌تواند روی این متحدان سیاسی خود که آماده تعامل با کرملین هستند حساب باز کند. ایران در حال حاضر با اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) با حمایت روسیه یک قرارداد تجاری ترجیحی دارد که به مدت سه سال است که اجرا می‌شود و در ماه اکتبر سالجاری منقضی می‌شود. می توان گفت مذاکرات در حال انجام، برای ارتقای این توافقنامه به یک توافقنامه تجارت آزاد قبل از انقضای توافقنامه فعلی صورت گرفته است.

این کریدور تجارت بین روسیه و متحدان اقتصادی بالقوه را در شرایطی که اقتصاد این کشور تحت تاثیر تحریم های بین المللی قرار دارد، تقویت می کند. به عنوان مثال، در سال 2015، حدود 7.3 میلیون تن کالا از طریق دالان شمال-جنوب منتقل شده است و تصور می‌شود که این میزان می‌تواند به 10 میلیون تن افزایش یابد.

روسیه اهداف خاصی را برای احداث این کریدور دنبال می کند که در ادامه به آن می پردازیم.

برای روسیه، راه آهن یک وسیله حمل و نقل غیرنظامی و نظامی حیاتی است، به ویژه برای انتقال منابع زیرزمینی که اقتصاد روسیه به آن وابسته است. کرملین مجموعه قدرتمند راه آهن روسیه را که توسط اولگ بلوزروف کنترل می شود، را به عنوان ستون فقرات کشور که مسئول پیشبرد جنبه کلیدی اقتصاد سیاسی روسیه و در نتیجه امنیت ملی آن است، به شمار می آورد. ارتش این کشور همچنین برای جابجایی نیروها و سخت افزارها به راه آهن متکی است و بیشتر تجارت روسیه با چین به استفاده از خط اصلی ریلی ترانس سیبری و بایکال آمور بستگی دارد اما وابستگی بیش از حد به چین برای تجارت ریلی، روسیه را همواره در تلاش برای پیدا کردن مسیرهای جایگزین قرار داده است.

تحریم های غرب نیز وضعیت روسیه را پیچیده کرده است. در جولای 2022، لیتوانی ترانزیت کالاهای تحریم شده از جمله فولاد و سایر فلزات آهنی را از روسیه از طریق خاک خود به منطقه کالینینگراد ممنوع کرد. اگرچه لیتوانی متعاقباً این ممنوعیت را لغو کرد، اما آسیب پذیری های احتمالی، اتکاء به شبکه ریلی کشورهای غرب گرا را برای روسیه نگران کننده ساخته است. احیای گفتگوها در مورد تجارت ریلی با شرکایی مانند ایران احتمالاً متاثر از این موضوع است.

اگرچه ایران و روسیه هر دو تحت تاثیر تحریم های بین المللی هستند، اما دو کشور برای همکاری زیرساختی عزم جدی دارند. راه‌آهن روسیه سال‌هاست با راه‌آهن ایران همکاری می‌کند. بلوزروف اغلب اهمیت توسعه جریان‌های حمل و نقل کالا را از طریق منطقه آستاراخان جنوبی روسیه به ایران را مطرح کرده است و در سال ۲۰۱۸ از پروژه‌ای برای انتقال برق از مسیر گرمسار-اینچه برون به ایران خبر داده است.

 از زمان آغاز جنگ اوکراین در ماه فوریه 2022، راه آهن روسیه توسط اتحادیه اروپا و ایالات متحده تحریم شده است . این موضوع صادرات ریلی روسیه را تحت تأثیر قرار داده است.  در حالی که راه‌آهن روسیه تاکنون آماری در خصوص ترانزیت کالا منتشر نکرده است، بلوزروف اذعان کرده است که احتمالاً کاهش ترانزیت کالا در سال جاری تا حدود 5 درصد پیش بینی می شود. خروج بازیگران غربی از بازار ریلی - مانند زیمنس آلمان که راه‌آهن‌های سریع‌السیر روسیه را سرویس‌دهی و نگهداری می‌کند - ضربه دیگری به صنعت حمل و نقل این کشور بوده و راه‌آهن روسیه مجبور خواهد شد قطعاتی را تولید کند که تاکنون زیمنس جهت تعمیرات و نگهداری خطوط ریلی تولید و عرضه می‌کرد.

   با این وجود، راهبرد کرملین برای بنادر دریای خزر تا سال 2030 که در ژوئن 2019 به امضا رسید، به طور خاص به همکاری نزدیک با ایران و هند و پیوند این راهبرد با INSTC اشاره دارد. اگرچه سه بندر روسیه در دریای خزر تنها حدود 0.5 درصد از ظرفیت کل بنادر روسیه را تشکیل می‌دهند، اما تقویت این امر از طریق ساخت بندر جدید در نظر گرفته شده است. به نظر می رسد که بندر ماخاچ قلعه در جنوب روسیه در حال توسعه بوده ، در این خصوص نقش آفرینی خواهد کرد. چنانچه هیاتی از ایران در آوریل 2022 به روسیه سفر کرد تا درباره نقشی که این بندر می تواند در بهبود روابط دوجانبه روسیه و ایران ایفا کند گفتگو کند و شرکت های ایرانی سهم بیشتری در این بندر دارند. واضح است که روسیه ایران را در محور استراتژی رسمی خود برای تنوع بخشیدن به شبکه حمل‌ونقلی خود قرار داده است.

. Oleg Belozerov

. Baikal Amur

 

مرداد ۳۱, ۱۴۰۱ ۱۲:۱۲ Asia/Tehran